Υπάρχει δικαιοσύνη στην Ελλάδα;

Υπάρχει δικαιοσύνη στην Ελλάδα; Είναι ένα ερώτημα που επανέρχεται όλο και συχνότερα στον ιδιωτικό διάλογο, αλλά σπανίως τίθεται δημόσια με τη σοβαρότητα που του αναλογεί. Κι όμως, οι δημοσκοπήσεις δείχνουν σταθερά ότι η δικαιοσύνη αποτελεί το κορυφαίο ζήτημα ανησυχίας για την ελληνική κοινωνία. Δεν είναι τυχαίο ότι ακόμη και νέα πολιτικά εγχειρήματα επιχειρούν να αρθρώσουν λόγο με κεντρικό αυτό το αίτημα.

Το πραγματικό ερώτημα, ωστόσο, είναι βαθύτερο: δεν θα έπρεπε η δικαιοσύνη να αποτελεί τον κοινό παρονομαστή όλων μας;

Για δεκαετίες, η κοινωνία εκπαιδεύτηκε στη σιωπή. «Κοίτα τη δουλειά σου», «μην μπλέκεις», «κάνε τα στραβά μάτια». Έτσι διαμορφώθηκε μια κουλτούρα ανοχής στην αδικία, που τελικά δεν προστάτευσε κανέναν. Αντίθετα, υπονόμευσε την εμπιστοσύνη στους θεσμούς και την ίδια τη δημοκρατική αυτοπεποίθηση της κοινωνίας.

Σήμερα, το ζήτημα της δικαιοσύνης δεν αφορά μόνο τις μεγάλες υποθέσεις της κορυφής. Αφορά τη λειτουργία της σε κάθε επίπεδο: από τον απλό πολίτη έως τον ισχυρό. Από τη μικρή καθημερινή αδικία μέχρι τις αποφάσεις με πολιτικό και οικονομικό βάρος.

Όταν η πολιτική εξουσία εμφανίζεται ικανή να μεταβάλλει το νομοθετικό πλαίσιο σε υποθέσεις που την αγγίζουν άμεσα, τότε η συζήτηση παύει να αφορά μια μεμονωμένη περίπτωση. Γίνεται θεσμικό ζήτημα πρώτης γραμμής. Αν ένας φορέας εξουσίας μπορεί να αλλάξει τους κανόνες, όταν αυτοί δεν τον ευνοούν, τι σημαίνει αυτό για τον πολίτη που θα τον βρει απέναντί του; Ποιες είναι οι πραγματικές πιθανότητες ο απλός πολίτης να διεκδικήσει και εν τέλει να του αποδοθεί το δίκιο του, όταν η ανισορροπία δύναμης εις βάρος του είναι εκ των προτέρων δεδομένη;

Πόσοι πολίτες έχουν τη δυνατότητα να συγκρουστούν ουσιαστικά με την πολιτική ή οικονομική ισχύ; Με έναν υπουργό, έναν μεγιστάνα, ένα fund ή ακόμη και με ένα τοπικό σύστημα εξουσίας; Στην πράξη, το φαινόμενο που το δίκαιο της δύναμης υπερισχύει της δύναμης του δικαίου τείνει να παγιωθεί.

Το πρόβλημα, όμως, δεν είναι μόνο εσωτερικό. Μια χώρα που διεκδικεί κύρος και ρόλο στο διεθνές περιβάλλον δεν μπορεί να επικαλείται το διεθνές δίκαιο, όταν στο εσωτερικό της οι πολίτες αισθάνονται ότι δεν διαθέτουν ουσιαστική πρόσβαση στη δικαιοσύνη.

Η αμφισβήτηση των θεσμών σήμερα ξεκινά από τα χαμηλά και φτάνει στα υψηλά. Και αυτή η κρίση εμπιστοσύνης δεν έχει κομματικό πρόσημο. Είναι βαθιά θεσμική και δημοκρατική.

Σε αυτό το πλαίσιο, οι νεότερες γενιές που επιλέγουν να ασχοληθούν με την πολιτική έχουν αυξημένη ευθύνη. Ένα κράτος ισονομίας και ισοπολιτείας δεν μπορεί να αποτελεί εξαίρεση ή προνόμιο. Είναι θεμελιώδες δικαίωμα και πάνω σε αυτό οφείλουν να συγκλίνουν όλες οι πολιτικές δυνάμεις, τουλάχιστον σε επίπεδο αξιών.

Η κοινωνική απαίτηση για δικαιοσύνη εκφράζεται σήμερα με ένταση, ιδίως μέσα από τις φωνές συγγενών θυμάτων που ζητούν απαντήσεις και δικαίωση. Η στήριξη σε κάθε αδύναμο πολίτη που διεκδικεί το δίκιο του δεν είναι πολιτική επιλογή· είναι δημοκρατική υποχρέωση!

Ταυτόχρονα, όμως, η δικαιοσύνη δεν μπορεί να εργαλειοποιείται ούτε να μονοπωλείται. Δεν ανήκει σε κανέναν αποκλειστικά. Η λογική ότι μόνο ένας χώρος ή ένα κόμμα εκφράζει το αίτημα της δικαιοσύνης αναπαράγει τις ίδιες παθογένειες που οδήγησαν τη χώρα σε κρίση θεσμών και εμπιστοσύνης.

Το αίσθημα δικαίου δεν αποκαθίσταται με συνθήματα. Απαιτεί καθημερινό αγώνα, θεσμική σοβαρότητα και ευρύτερες συναινέσεις. Απαιτεί πρόσωπα με καθαρό λόγο και κοινό αξιακό κώδικα.

Αν κάτι χρειάζεται η επόμενη Βουλή, είναι μια κρίσιμη ομάδα ανθρώπων που θα θεωρούν τη δικαιοσύνη όχι ευκαιριακό αίτημα, αλλά διαρκή υποχρέωση. Μόνο έτσι μπορεί να αποκατασταθεί αυτό που σήμερα λείπει περισσότερο από τη δημόσια ζωή: το περί δικαίου αίσθημα.

Παναγιώτης Π. Κουνάκης

Αν. Γραμματέας Τουρισμού ΠΑΣΟΚ